Elektriklenme
- Atom; proton (+), nötron (yüksüz) ve elektron (-) dan oluşur
- Protonlar çekirdekte sabit kalır, elektronlar atomdan atoma geçebilir
- Elektron kaybeden cisim pozitif (+) yüklenir
- Elektron alan cisim negatif (-) yüklenir
- Proton ve elektron sayısı eşitse cisim nötr dur
NOT: Nötr cisim ile nötron karıştırılmamalıdır. Nötron elektriklenme olayında kullanılmaz.
Yükler Arası Etkileşim
- Aynı yükler birbirini iter (+ ile +, - ile -)
- Zıt yükler birbirini çeker (+ ile -)
- Yüklü cisimler nötr cisimleri çeker
- Nötr cisimler birbirini etkilemez
Elektriklenme Çeşitleri
- 1. Sürtünme ile elektriklenme:
- Cisimler eşit sayıda ve zıt yükle yüklenir
- Toplam yük korunur, negatif yükler hareket eder
- Metaller sürtünme ile elektriklenmez
- Sürtünen cisimler temas ederse tekrar nötr olur
- Cam çubuk (+), ebonit çubuk (-)
- 2. Dokunma ile elektriklenme:
- Dokunan cisimler aynı yükle yüklenir ve birbirini iter
- Kazanılan yükler kalıcıdır
- Yükler cisimlerin büyüklüğüne göre paylaşılır
- 3. Etki (Tesir) ile elektriklenme:
- Elektron alışverişi olmaz
- Kazanılan yükler kalıcı değildir
- Yüklü cisim uzaklaşınca nötr cisim eski haline döner
- Kalıcı olması için topraklama gerekir
Elektroskop
- Cismin yüklü olup olmadığını ve yük cinsini anlamamızı sağlar
- İletken topuz, metal çubuk ve yapraklardan oluşur
- Yapraklar kapalıysa nötr, açılırsa yüklüdur
- Ne kadar yüklüyse yapraklar o kadar çok açılır
- Etki ile: aynı yük yaklaştırılırsa biraz daha açılır, zıt yük yaklaştırılırsa biraz kapanır
- Dokunma ile: yüklü cisim dokundurulursa yapraklar açılır, nötr cisim dokundurulursa biraz kapanır
NOT: Yüklü elektroskoba yüklü cisim yaklaştırıldığında yapraklar tamamen kapanmaz.
Topraklama
- Yüklü cismin iletken telle toprağa bağlanmasıdır
- Negatif yüklü cisim fazla elektronunu toprağa verir
- Pozitif yüklü cisim topraktan elektron alır
- İkisi de nötr hale gelir
- Kullanım alanları: yakıt tankerleri, LPG istasyonları, paratoner, elektrostatik bileklik, ameliyathane zemini, topraklı priz
Elektrik Enerjisinin Dönüşümü
- Isı enerjisine: rezistans kullanan araçlar — fırın, ütü, saç kurutma, su ısıtıcı. Isı; dirence, akım miktarına ve geçiş süresine bağlıdır
- Işık enerjisine: Ampul (tungsten filaman, argon gazı, yüzde 95 ısıya gider), Floresan (cıva buharı + fosfor), LED (en verimli)
- Hareket enerjisine: elektrik motoru — mikser, vantilatör, matkap, su pompası
- Hareket enerjisinden elektriğe: jeneratör kullanılır, bisiklette dinamo
Sigorta
- Fazla akım veya kısa devrede akımı kesen araç
- Devreye seri bağlanır
- Eriyen telli sigorta: tek kullanımlık, tel erir ve devre kesilir
- Otomatik sigorta: elektromıknatıs metal şeriti çeker, düğme kaldırılarak tekrar kullanılır
Güç Santralleri
- Hidroelektrik: suyun potansiyel enerjisinden türbin döndürülür
- Termik: kömür, doğal gaz, petrol yakılır, buharla türbin döner
- Nükleer: uranyum çekirdeği parçalanır, ısıyla türbin döner
- Jeotermal: yer altı magma ısısından — yenilenebilir enerji
- Rüzgar: rüzgar gülü jeneratörü döndürür
Enerji Tasarrufu
- Gereksiz yanan lambaları söndür
- A sınıfı enerji verimli araçlar kullan
- Ampul yerine LED veya floresan tercih et
- Çamaşır ve bulaşık makinesini dolu çalıştır
- TV ve bilgisayarı bekleme modunda bırakma, fişini çek
- Gün ışığından yararlan
- Buzdolabını ocak ve radyatör yanına koyma
Deney 1 — Yüklü Cisimlerin Etkileşimi
?
Cisim 1 — Nötr
↔
?
Cisim 2 — Nötr
Yük seçerek cisimlerin nasıl etkileştiğini gör.
Deney 2 — Elektroskop Deneyi
Elektroskop
N
Cisim: Nötr
Bir eylem seçerek elektroskopun nasıl tepki verdiğini gözlemle.
Deney 3 — Elektrik Enerjisi Dönüşümü
?
Bir alet seçerek enerji dönüşümünü gözlemle